Το πολιτικό-θεσμικό βραχυκύκλωμα της ενεργειακής μετάβασης στη Σαρδηνία

Draghi, Todde και η αποτυχία της διακυβέρνησης.

Η διαχείριση της ενεργειακής μετάβασης στη Σαρδηνία δεν είναι θύμα μιας ιδεολογικής ή γραφειοκρατικής κωλυσιεργίας ως αυτοσκοπός, αλλά αντιπροσωπεύει τη δομική κατάρρευση ενός πολιτικού και διοικητικού μοντέλου που έθρεψε μη πραγματοποιήσιμες προσδοκίες, καταλήγοντας να προκαλέσει ένα συστημικό μπλοκάρισμα.

Το νομοθετικό προπατορικό αμάρτημα και η συγκέντρωση των αποφάσεων

Η ρίζα του σημερινού νομοθετικού χάους βρίσκεται σε μια συγκεκριμένη εθνική πολιτική κατεύθυνση πλήρους απορρύθμισης (deregulation), η οποία εγκαινιάστηκε κατά την περίοδο της κυβέρνησης Draghi (και κορυφώθηκε με μέτρα όπως το Νομοθετικό Διάταγμα 190 και τα ενιαία κείμενα για τις ΑΠΕ – Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας). Αυτή η προσέγγιση καθιέρωσε την αρχή των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας ως έργο «υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος», θέτοντάς τις αυτόματα πάνω από σχεδόν κάθε μορφή τοπικής προστασίας και σχεδιασμού στο όνομα της «εθνικής ανάγκης και ασφάλειας».

Το αποκορύφωμα αυτής της συγκεντρωτικής προσέγγισης εκδηλώθηκε όταν η Προεδρία του Συμβουλίου Υπουργών παρέκαμψε αυθαίρετα τις αντίθετες γνωμοδοτήσεις του Υπουργείου Πολιτισμού και των τοπικών εφορειών αρχαιοτήτων, προκειμένου να ξεμπλοκάρει έργα που δέχονταν έντονες αποδοκιμασίες, μια γραμμή που στη συνέχεια θωρακίστηκε από τις αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας. Αυτό το σύστημα απογύμνωσε τα εδάφη από τη δυνατότητα να διαφυλάξουν την πολιτιστική και τοπιακή τους κληρονομιά, δημιουργώντας ένα προηγούμενο σταδιακής αποδόμησης των τοπικών αμυντικών αναχωμάτων.

Το παράδοξο της πολιτικής συνέχειας

Σε αυτό το σενάριο εντάσσεται ένα προφανές πολιτικό και νομοθετικό βραχυκύκλωμα που αγγίζει την κορυφή της περιφερειακής διοίκησης. Την εποχή που στη Ρώμη διαμορφωνόταν η διακυβέρνηση του μέγιστου ανοίγματος προς τις ενεργειακές αγορές και γράφονταν οι κανόνες της απορρύθμισης, η σημερινή πρόεδρος της Περιφέρειας της Σαρδηνίας κατείχε τη θέση της Υφυπουργού Οικονομικής Ανάπτυξης. Υπό την ιδιότητα αυτή, η επίσημη πολιτική κατεύθυνση ήταν ρητά προσανατολισμένη στο να «προσελκύσει διεθνείς επενδυτές» και να «επιταχύνει τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας».

Σήμερα, το ίδιο πρόσωπο βρίσκεται στο τιμόνι της κυβέρνησης της Σαρδηνίας με την εντολή να υπερασπιστεί το έδαφος από την ενεργειακή εισβολή. Αυτή η προσωπική και πολιτική μετάβαση δημιουργεί μια δομική ασυμμετρία: η σημερινή ρητορική της θεσμικής αντίστασης συγκρούεται μετωπικά με τις πολιτικές ευθύνες της προηγούμενης περιόδου στη Ρώμη, διαμορφώνοντας έναν άλυτο πολιτικό κόμπο που αντανακλάται στην αδυναμία των σημερινών περιφερειακών στρατηγικών.

Η διοικητική αναποτελεσματικότητα ως ψεύτικο χαράκωμα

Αν τα επενδυτικά σχέδια βαλτώνουν σήμερα, αυτό δεν οφείλεται σε μια σοφή τοπική πολιτική κατεύθυνση ή στην ιδεολογική κωλυσιεργία των ιθαγενών τύπου “nimby”, αλλά σε μια εγγενή ανεπάρκεια της διοικητικής δράσης της Περιφέρειας και σε ανεπανόρθωτα βασικά λάθη στα έργα.

Η συμπεριφορά της περιφερειακής επιτροπής αποδεικνύεται εύθραυστη και αναποτελεσματική: οι δικαστικές προσφυγές που προωθούνται από τον περιφερειακό θεσμό απορρίπτονται συστηματικά από τα διοικητικά δικαστήρια, καθώς τα γραφεία επιμένουν να διατυπώνουν άμυνες βασισμένες σε άρθρα περιφερειακών νόμων (όπως τμήματα του Νόμου 20) που έχουν ήδη κριθεί σε μεγάλο βαθμό αντισυνταγματικοί, ή κάνουν αδύναμες προσφυγές που μοιάζουν με απλό τυπικό πρωτόκολλο. Λείπει η εσωτερική τεχνική ικανότητα για την εκπόνηση αυστηρών μελετών που να μπορούν να συνδέσουν τις προδιαγραφές περιβαλλοντικής και υδρογεωλογικής προστασίας με τις αδειοδοτικές πράξεις, καθιστώντας τις απρόσβλητες από τους δικηγόρους των μεγάλων ιδιωτικών ομίλων.

Το αποτέλεσμα είναι ένα πλήρες μποτιλιάρισμα των δημοσίων υπηρεσιών (τόσο των υπουργικών όσο και των περιφερειακών), οι οποίες, κατακλυσμένες από τα αιτήματα, δεν διαθέτουν το απαραίτητο τεχνικό προσωπικό για να εξετάσουν και να τεκμηριώσουν τον όγκο των προδιαγραφών που απαιτούνται από το νόμο. Όμως οι εταιρείες έχουν επενδύσει και προσφεύγουν στο Διοικητικό Πρωτοδικείο (TAR) για να προσπαθήσουν να επιταχύνουν τις διαδικασίες.

Η ιδιωτικοποίηση των κυρίαρχων λειτουργιών: ο λύκος που φυλάει τα πρόβατα

Για να ξεπεραστεί το μπλοκάρισμα του κρατικού μηχανισμού και η έλλειψη προσωπικού, η περιφερειακή διοίκηση έφτασε στο σημείο να λάβει μια αμφισβητήσιμη πολιτική απόφαση: να αναθέσει σε εξωτερική ιδιωτική εταιρεία τις τεχνικές μελέτες που είναι απαραίτητες για την έκδοση της Ενιαίας Έγκρισης (Autorizzazione Unica).

Η ανάθεση μιας τόσο ευαίσθητης, στρατηγικής και κυρίαρχης λειτουργίας σε μια ιδιωτική εταιρεία –αποτελούμενη από επαγγελματίες που αναπόφευκτα δραστηριοποιούνται στην ίδια αγορά με τις ενεργειακές εταιρείες– υπονομεύει εκ θεμελίων την αρχή της αμεροληψίας της δημόσιας διοίκησης. Αυτό το μοντέλο εξωτερικής ανάθεσης (outsourcing) εκθέτει το σύστημα στον αντικειμενικό κίνδυνο χαλαρών ελέγχων και υπόγειων συγκρούσεων συμφερόντων, όπου στοιχεία απαραίτητα για τη βιολογική και υδρογεωλογική ισορροπία ενός νησιού κινδυνεύουν να περάσουν σε δεύτερη μοίρα μπροστά στη λογική του κέρδους του ιδιωτικού τομέα.

Ένας αποτυχημένος απολογισμός και στα δύο μέτωπα

Αυτό το σενάριο είναι το τελικό προϊόν μιας πολιτικής περιόδου κατά την οποία το να δείξει κανείς ότι έχει κάτι να προσφέρει στους επενδυτές που δραστηριοποιούνται στις διεθνείς αγορές θεωρήθηκε πιο σημαντικό από τον σχεδιασμό αυστηρών, βέβαιων και βιώσιμων κανόνων εισόδου.

Το πολιτικό μοντέλο Todde-Draghi πέτυχε το μοναδικό κατόρθωμα να δυσαρεστήσει όλους τους εμπλεκόμενους φορείς:

• Τις τοπικές κοινότητες και τους πολίτες, που συνεχίζουν να ζουν υπό τον διαρκή εκβιασμό να βλέπουν τη φυσική και αγροτική τους κληρονομιά να μετατρέπεται σε βιομηχανικές ζώνες, χωρίς έναν πραγματικό συμμετοχικό προγραμματισμό και χωρίς συγκεκριμένα οφέλη για την περιοχή.
• Τους επενδυτές, οι οποίοι βλέπουν τα κεφάλαιά τους ακινητοποιημένα και σε κίνδυνο απώλειας επειδή εμπιστεύτηκαν τις υποσχέσεις ενός ασαφούς πολιτικού πλαισίου, το οποίο πρώτα άνοιξε διάπλατα τις πόρτες και τώρα βασίζεται στην ανικανότητα και τη διοικητική εξωτερική ανάθεση για να διαχειριστεί το χάος που το ίδιο βοήθησε να δημιουργηθεί.